لا يقال : كيف و يلزم الكذب كثيرا لكثرة عدم وقوع المطلوب كذلك فى الخارج تعالى الله و أولياؤه عن ذلك علوا كبيرا . فإنه يقال إنما يلزم الكذب إذا أتى بها بداعى الإخبار و الإعلام لا لداعى البعث كيف و إلا يلزم الكذب فى غالب الكنايات فمثل زيد كثير الرماد أو مهزول الفصيل لا يكون كذبا إذا قيل كناية عن جوده و لو لم يكن له رماد أو فصيل أصلا و إنما يكون كذبا إذا لم يكن بجواد فيكون الطلب بالخبر فى مقام التأكيد أبلغ فإنه مقال بمقتضى الحال . هذا مع أنه إذا أتى بها فى مقام البيان فمقدمات الحكمة مقتضية لحملها على الوجوب فإن تلك النكتة إن لم تكن موجبة لظهورها فيه فلا أقل من كونها موجبة لتعينه من بين محتملات ما هو بصدده فإن شدة مناسبة الإخبار بالوقوع مع الوجوب موجبة لتعين إرادته إذا كان بصدد البيان مع عدم نصب قرينة خاصة على غيره فافهم . مستشكل مىگويد : حمل اين جمله‌هاى خبريّه بر معناى خودشان و گفتن اين مطلب كه اينها در اخبار و حكايت معنا استعمال شده‌اند ، تالى فاسد دارد ؛ زيرا از طرفى امام يا پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در مقام اخبار بر آمده و خبر از تحقّق آيندهء وضو و غسل داده و مىفرمايد : « يغتسل و . . . » ، و از طرفى هم مىدانيم در خارج بسيارى از انسان‌ها اعاده نمىكنند ، وضو و غسل انجام نمىدهند و . . . حال اگر امام عليه السلام با اينها در صدد اخبار باشد ، در خيلى جاها مستلزم ارتكاب كذب است و به حكم برهان و قرآن و عرفان ، ارتكاب كذب قبيح است و از شخص حكيم صادر نمىشود ؛ فاللازم باطلٌ ، فالملزوم مثله ؛ يعنى حمل اينها بر اخبار هم باطل است . پس بايد گفت : اينها در انشاء استعمال شده‌اند و مجاز هستند . پاسخ : صدق و كذب داير مدار مستعمل فيه نيست تا بگوييم به محض اين‌كه لفظى در معنايى استعمال شد ، يا صدق است و يا كذب ، بلكه داير مدار غرض مستعمل است . اگر امام عليه السلام به منظور اعلام به مخاطب و به داعىِ اخبار و حكايت بفرمايد : « يغتسل » ، جا دارد بگوييم : اين كذب است ، ولى اگر به انگيزه انشاء و بعث ، اين جمله را بفرمايد ، در اين صورت « يغتسل » مثل « اغْتَسِلْ » مىماند و جملهء انشائيه كه صدق و كذب ندارد . بهترين شاهد بر جواب مذكور باب كنايات است . در كنايه ذكر ملزوم و ارادهء لازم يا بالعكس مىشود ، مثلًا كسى مىگويد : « زيدٌ كثير الرمّاد » ؛ يعنى خاكستر منزلش فراوان است . يا مىگويد : « زيدٌ مهزول الفصيل » ؛ يعنى بچه شتر او لاغر است . يا مىگويد : زيد جبان الكلب ؛ يعنى سگ خانه‌اش ترسو است . در اينجاها شنونده حق ندارد گوينده را متهم به كذب كند و بگويد زيد اصلًا سگ ندارد ، بچه شتر ندارد و خاكستر ندارد ، پس تو دروغ گفتى ؛ خير ، اينها كنايه از جود و سخاوت زيد هستند و در كنايات نبايد به مكنّى به نظر كرد ، بلكه بايد در مكنّى عنه نظر كنيم . اگر زيد واقعاً انسان بخشنده و